Zdanie złożone — karta pracy z wykresami i odpowiedziami

Zdanie złożone karta pracy powinna obejmować 3 podstawowe operacje: wydzielanie zdań składowych, rozpoznawanie relacji współrzędnej lub podrzędnej oraz tworzenie wykresów. Poniższy zestaw zawiera 25 przykładów, 29 punktów i proponowany czas pracy 38 minut, a także kompletny klucz odpowiedzi.

Zdanie złożone – najważniejsze rozróżnienie

Zdanie złożone składa się z co najmniej 2 zdań składowych. W ćwiczeniu uczniowie wyznaczają zdania składowe, m.in. podkreślając ich orzeczenia. W zdaniu współrzędnie złożonym człony są równorzędne: żaden nie określa drugiego, a każde zdanie składowe może funkcjonować samodzielnie. W zdaniu podrzędnie złożonym występuje hierarchia: zdanie podrzędne uzupełnia treść zdania nadrzędnego, a zdanie podrzędne odpowiada na pytanie postawione do nadrzędnego.

Wśród zdań współrzędnych wyróżnia się 4 podstawowe typy: łączne, przeciwstawne, rozłączne i wynikowe. Zdania podrzędne mogą określać między innymi miejsce, czas, przyczynę, cel, sposób, warunek i przyzwolenie, czyli 7 rodzajów zdań okolicznikowych. Takie rozróżnienie opisują materiały Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej: „Zdanie złożone współrzędnie a zdania złożone podrzędnie” oraz „Rodzaje zdań złożonych podrzędnie”.

Przed rozpoczęciem ćwiczeń warto przypomnieć sobie orzeczenie i jego funkcję. Pomocna może być także karta pracy dotycząca części zdania, ponieważ poprawne rozpoznanie orzeczeń ułatwia późniejsze wyznaczenie granic zdań składowych. Zakres odpowiada podstawie programowej dla szkoły podstawowej IV–VIII na rok 2025/2026, która wymaga rozpoznawania zdań pojedynczych, złożonych podrzędnie i współrzędnie oraz przekształcania konstrukcji składniowych.

Ćwiczenie 1. Wydzielanie zdań składowych

Polecenie: W każdym zdaniu podkreśl orzeczenia, ponumeruj zdania składowe i zapisz, z ilu części składa się wypowiedzenie. Za każde poprawne rozwiązanie można przyznać 1 punkt. Razem: 6 punktów.

Rano wstałem wcześnie i przygotowałem śniadanie.
Kiedy wróciłam ze szkoły, odrobiłam pracę domową.
Wiatr ucichł, lecz fale nadal uderzały o brzeg.
Wiem, że znajdziesz właściwe rozwiązanie.
Albo pojedziemy pociągiem, albo zostaniemy w domu.
Świeciło słońce, więc wybraliśmy się na spacer.

W tym ćwiczeniu nie wystarczy policzyć przecinki. Granicę zdania składowego wyznacza przede wszystkim obecność osobnego orzeczenia. W zdaniu 2 wyraz „wróciłam” tworzy pierwszą część, a „odrobiłam” drugą, mimo że zdanie podrzędne stoi przed nadrzędnym. Uczniowie mogą dodatkowo zaznaczyć spójniki i zaimki łączące poszczególne części.

Ćwiczenie 2. Współrzędne czy podrzędne?

Polecenie: Przy każdym przykładzie wpisz: współrzędne albo podrzędne. Następnie zaznacz zdanie nadrzędne, jeśli występuje. Ćwiczenie obejmuje 8 przykładów i sprawdza dwa główne typy relacji wymagane w podstawie programowej 2025/2026.

Otworzyłem okno, ponieważ w pokoju było duszno.
Na niebie pojawiły się chmury, ale deszcz nie spadł.
Gdy zadzwonił dzwonek, uczniowie weszli do sali.
Przeczytam książkę albo obejrzę film.
Samochód zatrzymał się, więc kierowca sprawdził silnik.
Chłopiec, który siedział przy drzwiach, podniósł rękę.
Nie wiedziałam, że spotkanie przełożono na piątek.
Zostań tutaj i poczekaj na wiadomość.

W relacji współrzędnej człony są równorzędne, natomiast w relacji podrzędnej jedno zdanie zależy od drugiego. Pomocne pytanie brzmi: czy można zapytać o jedną część z drugiej? W przykładzie 1 można zapytać: „Dlaczego otworzyłem okno?”, dlatego druga część jest podrzędna przyczynowa.

Ćwiczenie 3. Rozpoznawanie rodzaju relacji

Polecenie: Określ typ zdania współrzędnego albo rodzaj zdania podrzędnego. W przykładach 1–4 wybierz relację łączną, przeciwstawną, rozłączną lub wynikową. W przykładach 5–7 nazwij rodzaj zdania podrzędnego, korzystając z pytania pomocniczego.

Uczyłem się systematycznie, więc dobrze napisałem sprawdzian.
Chciałem wyjść na boisko, ale zaczął padać śnieg.
Nie tylko posprzątała pokój, lecz także umyła okna.
Możesz zadzwonić do mnie albo napisać wiadomość.
Zostanę w domu, jeśli temperatura jeszcze spadnie.
Spotkamy się tam, gdzie zaczyna się leśna ścieżka.
Chociaż było późno, dokończyliśmy projekt.

W części podrzędnej trzeba ustalić, jakie pytanie zadajemy od zdania nadrzędnego. „Pod jakim warunkiem?” prowadzi do zdania warunkowego, „gdzie?” do zdania miejsca, a „mimo czego?” do zdania przyzwolenia. Taki sposób analizy wspiera późniejsze tworzenie wykresu, ponieważ pytanie zapisuje się przy połączeniu między częściami.

Ćwiczenie 4. Wykresy zdań złożonych

Polecenie: Wykonaj wykres dla każdego zdania. Najpierw wydziel i ponumeruj części, potem zaznacz relację. Wykres zdania złożonego powinien pokazać układ współrzędny albo hierarchię nadrzędności i podrzędności.

Wróciłem do domu i od razu odrobiłem lekcje.
Wiem, że jutro przyjedziecie.
Kiedy skończył się koncert, publiczność opuściła salę.
Odwiedziłem kolegę, który mieszka niedaleko szkoły.

Przy pierwszym przykładzie narysuj 2 równorzędne poziome pola połączone linią na tym samym poziomie. W zdaniu 2 umieść zdanie nadrzędne wyżej, a podrzędne niżej i dopisz pytanie „Co wiem?”. W zdaniu 3 nadrzędne znajduje się po zdaniu podrzędnym, ale nadal powinno być umieszczone wyżej na wykresie. W zdaniu 4 część podrzędną wtrącono wewnątrz nadrzędnej, dlatego nadrzędne trzeba rozdzielić na 2 fragmenty.

Osoby, które ćwiczą wcześniej wykres zdania pojedynczego, mogą skorzystać z materiału wykres zdania pojedynczego — karta pracy. W zdaniu złożonym najważniejszą zmianą jest dodanie kolejnego pola oraz pokazanie zależności między częściami. Materiał ZPE „Rodzaje zdań złożonych podrzędnie” wskazuje, że zdanie nadrzędne umieszcza się wyżej, a podrzędne niżej.

Klucz odpowiedzi

Ćwiczenie 1:

1. „wstałem”, „przygotowałem” — 2 zdania składowe.
2. „wróciłam”, „odrobiłam” — 2 zdania składowe.
3. „ucichł”, „uderzały” — 2 zdania składowe.
4. „wiem”, „znajdziesz” — 2 zdania składowe.
5. „pojedziemy”, „zostaniemy” — 2 zdania składowe.
6. „świeciło”, „wybraliśmy się” — 2 zdania składowe.

Ćwiczenie 2:

1. Podrzędne — „ponieważ w pokoju było duszno” jest przyczyną otwarcia okna.
2. Współrzędne — relacja przeciwstawna, wskazana przez „ale”.
3. Podrzędne — „Gdy zadzwonił dzwonek” określa czas wejścia uczniów.
4. Współrzędne — relacja rozłączna, wskazana przez „albo… albo”.
5. Współrzędne — relacja wynikowa, wskazana przez „więc”.
6. Podrzędne — „który siedział przy drzwiach” określa chłopca.
7. Podrzędne — „że spotkanie przełożono na piątek” dopełnia treść czasownika „wiedziałam”.
8. Współrzędne — relacja łączna, wskazana przez „i”.

Ćwiczenie 3:

1. Wynikowe — druga część przedstawia skutek treści pierwszej.
2. Przeciwstawne — „ale” zestawia odmienne treści.
3. Łączne — druga czynność zostaje dołączona do pierwszej.
4. Rozłączne — „albo… albo” przedstawia 2 możliwości.
5. Warunkowe — „jeśli temperatura jeszcze spadnie”; pytanie: „pod jakim warunkiem?”.
6. Miejsca — „gdzie zaczyna się leśna ścieżka”; pytanie: „gdzie się spotkamy?”.
7. Przyzwolenia — „chociaż było późno”; pytanie: „mimo czego dokończyliśmy?”.

Ćwiczenie 4: 1. Wykres współrzędny: [Wróciłem do domu] — [od razu odrobiłem lekcje]; relacja łączna. 2. [Wiem] umieszczone wyżej, a [że jutro przyjedziecie] niżej; pytanie: „Co wiem?”. 3. [publiczność opuściła salę] wyżej, [Kiedy skończył się koncert] niżej; pytanie: „Kiedy publiczność opuściła salę?”. 4. Nadrzędne: [Odwiedziłem kolegę] + [mieszka niedaleko szkoły] + domknięcie wypowiedzenia; część „który mieszka niedaleko szkoły” niżej, pytanie: „którego kolegę odwiedziłem?”.

Typ ćwiczenia	Liczba przykładów	Punkty	Sugerowany czas wykonania
Rozpoznawanie zdań składowych	6	6	5 minut
Rozróżnianie zdań współrzędnych i podrzędnych	8	8	8 minut
Określanie typu relacji lub zdania podrzędnego	7	7	10 minut
Rysowanie wykresów	4	8	15 minut
Razem	25	29	38 minut

Proponowana punktacja i czas służą organizacji autorskiej karty pracy; w części o wykresach uwzględniono układ współrzędny oraz hierarchiczny układ zdań podrzędnych. Materiał ma charakter edukacyjny; przy ocenianiu prac należy stosować terminologię i wymagania właściwe dla danego etapu edukacyjnego, a nie traktować karty jako oficjalnego arkusza egzaminacyjnego.

Zobacz też: części mowy karta pracy.

Czytaj również: przypadki karta pracy.

Najczęstsze pytania

Jak narysować wykres zdania złożonego?

Najpierw wydziel zdania składowe i ponumeruj je. W zdaniu podrzędnym umieść zdanie nadrzędne wyżej, a podrzędne niżej, połącz je linią i dopisz pytanie, na które odpowiada zdanie podrzędne. Jeśli zdanie podrzędne znajduje się w środku nadrzędnego, rozdziel część nadrzędną na 2 fragmenty.

Czy karta obejmuje zdania podrzędne?

Tak. Karta obejmuje rozpoznawanie zdań podrzędnych, ustalanie zdania nadrzędnego, określanie relacji oraz rysowanie wykresów hierarchicznych. Zakres odpowiada wymaganiom podstawy programowej dla szkoły podstawowej.

Czy do ćwiczeń jest klucz?

Tak. Klucz zawiera odpowiedzi do wszystkich 25 przykładów oraz opisy wykresów dla 4 przykładów z ćwiczenia 4.

Źródła

Język polski – Szkoła podstawowa IV–VIII – Podstawa programowa — Zintegrowana Platforma Edukacyjna, 2025/2026, wymagania szczegółowe, gramatyka języka polskiego
Zdanie złożone współrzędnie a zdania złożone podrzędnie — Zintegrowana Platforma Edukacyjna, brak daty podania, materiał G2.G.9
Rodzaje zdań złożonych podrzędnie — Zintegrowana Platforma Edukacyjna, brak daty podania, materiał o wykresach zdań podrzędnych