Ch h karta pracy powinna prowadzić ucznia przez 3 sposoby rozstrzygania pisowni: rozpoznanie głoski /x/, znalezienie wymiany w wyrazie pokrewnym oraz zapamiętanie wyrazu, którego nie da się wyjaśnić wymianą. Klucz musi zawierać nie tylko odpowiedzi, lecz także krótkie uzasadnienia albo wskazówkę, by sprawdzić hasło w słowniku.
Jak rozróżnić „ch” i „h”?
W ogólnopolskiej odmianie polszczyzny grafemy „h” i „ch” odpowiadają jednemu fonemowi /x/. Oznacza to, że 1 głoska może mieć 2 zapisy. Sama wymowa nie wystarcza więc do podjęcia decyzji, czy należy napisać „h”, czy „ch”.
Uczeń powinien przejść przez trzy pytania:
- Czy w wyrazie pokrewnym albo innej formie wyrazu pojawia się wymiana, która uzasadnia zapis?
- Czy wyraz ma pochodzenie lub budowę możliwą do sprawdzenia w słowniku?
- Czy trzeba zapamiętać pisownię, ponieważ nie wynika ona z wymiany?
Takie uporządkowanie przydaje się również podczas pracy z innymi kartami, na przykład karty pracy język polski. Przy „ch” i „h” najważniejsze jest jednak uświadomienie sobie, że identyczne brzmienie nie daje automatycznie identycznego zapisu. Informację o relacji między głoską a literami potwierdza hasło „fonologia” w Wielkim słowniku języka polskiego PAN.
Więcej na ten temat: rz ż karta pracy
Ćwiczenie 1. Wstaw „ch” lub „h”
Uzupełnij wyrazy odpowiednią literą lub dwuznakiem. W pierwszej części wpisz brakujące „ch” albo „h”, a w drugiej zaznacz, czy pisownię można uzasadnić wyrazem pokrewnym. Ćwiczenie można rozwiązać w 2 etapach: najpierw zapis, potem uzasadnienie.
A. Przygotuj serię wyrazów z brakującym „ch” albo „h”, a następnie uzupełnij je odpowiednią literą lub dwuznakiem.
B. Przy każdym wyrazie dopisz: „wymiana”, „zapamiętanie” albo „słownik”. Nie zgaduj na podstawie samego brzmienia. W wyrazach, których nie można pewnie objaśnić, pozostaw kategorię „słownik” i sprawdź zapis w słowniku ortograficznym PWN lub WSJP PAN.
Warto przypomnieć uczniowi, że „ch” jest jednym z 2 zapisów fonemu /x/, a nie oznaczeniem innej głoski niż „h”. Taki komentarz chroni przed częstym błędem: wybieraniem litery wyłącznie na podstawie tego, jak wyraz brzmi.
Ćwiczenie 2. Znajdź wyraz pokrewny
Dopisz wyraz pokrewny albo inną formę, która pomoże uzasadnić pisownię. Następnie wpisz właściwy zapis w wyrazie podstawowym.
Przygotuj kilka wyrazów z luką w miejscu „ch” lub „h”. Do każdego dopisz wyraz pokrewny albo inną formę, która pomoże uzasadnić pisownię.
Nie każda para będzie równie łatwa do objaśnienia. Zadaniem ucznia nie jest stworzenie dowolnego skojarzenia, lecz znalezienie rzeczywiście powiązanego wyrazu. Jeśli wymiana nie jest jasna, należy wpisać „słownik”, a nie dopisywać wyjaśnienie na siłę. W ten sposób karta pokazuje różnicę między regułą a wyrazem, którego pisownię trzeba utrwalić.
W podobny sposób można organizować ćwiczenia dotyczące innych trudności ortograficznych, na przykład wykorzystując ó u karta pracy. W każdym przypadku klucz powinien rozdzielać poprawny zapis od argumentu, który ten zapis uzasadnia.
Ćwiczenie 3. Pochodzenie wyrazów
Wybierz 1 zadanie słownikowe: wybierz konkretne hasło w WSJP PAN i sprawdź, czy jego artykuł zawiera sekcję „Pochodzenie”. Zapisz nazwę hasła oraz wniosek dotyczący pisowni.
Przykładowy zapis ucznia:
- Hasło: ____________________
- Informacja z sekcji „Pochodzenie”: ____________________
- Wniosek: zapis „ch” lub „h” wynika z ____________________.
Sekcja „Pochodzenie” może pomóc w pracy ze słownikiem, ale nie wolno przedstawiać etymologii jako reguły, jeśli konkretne hasło jej nie potwierdza. WSJP PAN udostępnia tę sekcję w artykule hasłowym, dlatego sprawdzanie powinno dotyczyć konkretnego wyrazu, a nie ogólnego zgadywania po brzmieniu.
Jeżeli uczeń nie znajduje wymiany ani wystarczającej informacji o pochodzeniu, powinien oznaczyć wyraz jako przeznaczony do zapamiętania. To poprawniejsza strategia niż wymyślanie nieistniejącej zależności.
Ćwiczenie 4. Najczęstsze wyjątki i pułapki
Popraw trzy formy podane w analizie CKE z 2016 roku. Następnie dopisz krótkie wyjaśnienie, dlaczego wymowa nie wystarcza do rozstrzygnięcia pisowni.
1. chuśtawka → ____________________
2. hłodno → ____________________
3. hmury → ____________________
Te przykłady pokazują, że błędny zapis może wyglądać wiarygodnie, gdy uczeń kieruje się tylko słuchem. W kluczu należy przyznać osobny punkt za poprawienie formy i osobny za uzasadnienie. Analiza wyników sprawdzianu Centralnej Komisji Egzaminacyjnej wskazuje właśnie formy „chuśtawka”, „hłodno” i „hmury” jako przykłady błędnej pisowni.
Osobną pułapką jest para „chajtać się” — „hajtać się”. WSJP PAN podaje wariant „hajtać się”, ale informuje, że norma ortograficzna WSO PWN z 2016 roku zaleca wyłącznie zapis „chajtać się”. Na karcie warto więc umieścić oba warianty, lecz wyraźnie zaznaczyć formę zalecaną i status drugiej formy.
To dobry przykład, że zalecenia normatywne mogą dotyczyć nie tylko prostych reguł, lecz także wariantów. Przy wątpliwościach trzeba sprawdzać aktualny słownik, a nie opierać się na jednej zapamiętanej liście.
Klucz odpowiedzi z objaśnieniami
Klucz do karty „ch h zadania do druku” powinien rozdzielać odpowiedź od uzasadnienia. Punktację należy dostosować do tego, czy dane zadanie wymaga także uzasadnienia. Przy ćwiczeniach z regułą drugi punkt należy przyznać za wskazanie wymiany, pochodzenia, informacji słownikowej albo kategorii „do zapamiętania”.
| Typ reguły | Liczba wyrazów | Liczba punktów | Liczba wyjątków |
|---|---|---|---|
| Wymowa a zapis | 2 grafemy: „h” i „ch”, 1 fonem: /x/ | 2 punkty: zapis + wyjaśnienie | 0 — wymowa nie rozstrzyga pisowni |
| Poprawianie błędów ch–h | 3 przykłady CKE: „chuśtawka”, „hłodno”, „hmury” | 6 punktów: po 1 za poprawny zapis i uzasadnienie | 0 |
| Wariant normatywny | 2 warianty: „chajtać się” i „hajtać się” | 2 punkty: forma zalecana + komentarz | 1 wariant niezalecany przez WSO PWN z 2016 roku |
| Pochodzenie i sprawdzanie w słowniku | 1 zadanie z sekcją „Pochodzenie” | 2 punkty: hasło + wniosek | Do ustalenia dla wybranych haseł; nie wpisywać wyjątków bez sprawdzenia |
Pierwsze 3 wiersze zawierają liczby wynikające ze wskazanych źródeł. Ostatni wiersz opisuje minimalny element projektowanej karty; liczbę wyjątków należy podać dopiero po sprawdzeniu każdego wyrazu w słowniku PWN lub WSJP PAN.
W ćwiczeniu 1 klucz powinien podawać poprawne formy wyrazów wybranych do zadania oraz krótkie uzasadnienie: wymianę, pochodzenie, informację słownikową albo kategorię „do zapamiętania”.
W ćwiczeniu 4 należy wykorzystać trzy błędne przykłady CKE: chuśtawka, hłodno, hmury. Punktację wynosi 6 punktów: po 1 za poprawny zapis i po 1 za uzasadnienie przy każdym z 3 przykładów. Przy „chajtać się” odpowiedź zalecana to „chajtać się”, a komentarz powinien wskazać, że „hajtać się” jest wariantem podanym przez WSJP PAN, lecz niezalecanym przez WSO PWN z 2016 roku.
Powiązany temat: przecinki karta pracy.
Zobacz też: środki stylistyczne karta pracy.
Najczęstsze pytania
Jak rozróżnić „ch” i „h”?
Nie zawsze da się to zrobić na podstawie wymowy, ponieważ „h” i „ch” oznaczają w polszczyźnie ten sam fonem /x/. Trzeba wykorzystać wymianę w wyrazie pokrewnym, wiedzę o pochodzeniu albo sprawdzić zapis w słowniku.
Czy karta obejmuje wyjątki?
Tak. Powinna mieć osobną część z wyrazami, których nie można uzasadnić prostą wymianą. Warto uwzględnić także parę „chajtać się” i „hajtać się”, z zaznaczeniem formy zalecanej przez normę.
Czy klucz wyjaśnia reguły?
Tak. Najlepszy klucz nie ogranicza się do listy odpowiedzi: wskazuje, czy działa wymiana, pochodzenie, informacja słownikowa czy zapamiętanie wyrazu jako wyjątku.
Materiał ma charakter edukacyjny; przy wątpliwościach dotyczących normy ortograficznej należy sprawdzić aktualny słownik normatywny PWN lub WSJP PAN, ponieważ warianty i zalecenia mogą się zmieniać.
Źródła
- fonologia — Wielki słownik języka polskiego PAN — Instytut Języka Polskiego PAN, brak daty publikacji hasła, WSJP PAN, hasło 70681
- chajtać się (o osobie) — Wielki słownik języka polskiego PAN — Instytut Języka Polskiego PAN, 2016 dla przywołanej normy WSO PWN, WSJP PAN, hasło 100788
- Analiza wyników sprawdzianu — Centralna Komisja Egzaminacyjna, 2016, PDF CKE, załącznik 6089
- Jak korzystać ze słownika? — Instytut Języka Polskiego PAN, brak daty publikacji strony, Instrukcja WSJP PAN
