Środki stylistyczne karta pracy to zestaw zadań opartych na krótkich fragmentach utworów Adama Mickiewicza. Uczeń rozpoznaje epitet, porównanie, personifikację, pytanie retoryczne, anaforę i powtórzenie składniowe, a następnie określa ich funkcję. Każdy cytat należy opisać autorem, tytułem oraz numerem wersu.
Środki stylistyczne — karta pracy z analizą przykładów
W zadaniach wykorzystano przede wszystkim Redutę Ordona Adama Mickiewicza, której tekst w serwisie Wolne Lektury ma numerowane wersy, między innymi 1–65. Przy każdym rozpoznaniu zapisz trzy informacje: nazwę środka, jego element oraz funkcję w danym wersie.
Nie wystarczy odpowiedź „porównanie” albo „epitet”. Trzeba jeszcze wyjaśnić, czy zabieg buduje obrazowość, dynamizuje opis, wzmacnia emocje, podkreśla cechę bohatera lub oddziałuje na tempo wypowiedzi. Przy cytowaniu zachowaj autora, tytuł i numer wersu.
Przed rozpoczęciem warto oddzielić nazwę środka od jego funkcji. Na przykład w wersie 5 sformułowanie „Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi” zawiera porównanie, ale jego znaczenie ujawnia się dopiero wtedy, gdy wskażesz rozległość i obrazowość opisu.
Podobny sposób pracy przydaje się także w innych ćwiczeniach polonistycznych, takich jak karty pracy język polski. Przy analizie tekstu literackiego najważniejsze pozostaje jednak połączenie środka z konkretnym wersem, a nie samo zapamiętanie definicji.
Zadanie 1. Rozpoznaj środek stylistyczny
Przeczytaj wskazane fragmenty i nazwij środek stylistyczny. Za każdy z 5 poprawnie nazwanych środków przyznaj 1 punkt. W odpowiedzi dopisz autora, tytuł utworu i numer wersu.
1. „Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi” — Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wers 5.
2. „Długą, czarną kolumną, jako lawa błota” — Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wers 8.
3. Fragment z opisem wskazanym w wersie 10 — Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wers 10.
4. „Ryczy, jak byk przed bitwą” — Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wers 23.
5. „Gdzież jest król, co na rzezie tłumy te wyprawia?” — Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wers 29.
W zadaniu 1 zwróć uwagę na sygnały językowe. Wyraz „jak” często wprowadza porównanie, pytanie zakończone znakiem zapytania może pełnić funkcję retoryczną, a nietypowe określenie rzeczownika bywa epitetem. Nie traktuj jednak pojedynczego słowa jako odpowiedzi bez sprawdzenia całego wersu.
Zadanie 2. Połącz cytat z nazwą środka
Dopasuj 5 fragmentów do 5 nazw. Wykorzystaj nazwy: epitet, porównanie, personifikacja, pytanie retoryczne oraz anafora i powtórzenie składniowe. Za każde poprawne dopasowanie przyznaj 1 punkt.
A. „Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi” — wers 5.
B. „Długą, czarną kolumną, jako lawa błota” — wers 8.
C. Fragment z wersu 10, w którym opis otrzymuje cechę właściwą działaniu lub istocie żywej.
D. „Ryczy, jak byk przed bitwą” — wers 23.
E. „Gdzież jest król, co na rzezie tłumy te wyprawia?” — wers 29.
Przy każdym dopasowaniu dopisz pełny zapis bibliograficzny: Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, właściwy numer wersu. Takie oznaczenie jest częścią analizy, ponieważ pozwala szybko wrócić do kontekstu i sprawdzić, czy interpretacja pasuje do całej wypowiedzi.
Jeżeli ćwiczysz także zapis językowy, podobny schemat porządkowania odpowiedzi zastosujesz w materiale przecinki karta pracy. Tutaj zamiast znaku interpunkcyjnego trzeba jednak wskazać relację między słowami i efektem artystycznym.
Zadanie 3. Określ funkcję środka stylistycznego
Odpowiedz na 5 krótkich pytań. Za każdą odpowiedź możesz przyznać 2 punkty: 1 punkt za wskazanie funkcji i 1 punkt za uzasadnienie cytatem lub numerem wersu.
1. Jak porównanie z wersu 5 wpływa na obraz przestrzeni? Wyjaśnij, co odbiorca może sobie wyobrazić dzięki zestawieniu opisu z brzegami morza.
2. Jakie znaczenie ma porównanie „Długą, czarną kolumną, jako lawa błota” z wersu 8? Wskaż, czy przede wszystkim poszerza obraz, buduje grozę, czy dynamizuje scenę.
3. Jaką rolę pełni środek rozpoznany w wersie 10? Wyjaśnij, jak wpływa on na przedstawienie opisywanego zjawiska i dlaczego nie jest wyłącznie ozdobnikiem.
4. Co osiąga poeta dzięki porównaniu „Ryczy, jak byk przed bitwą” z wersu 23? Odnieś odpowiedź do dźwiękowości, siły oraz napięcia sceny.
5. Czy pytanie „Gdzież jest król, co na rzezie tłumy te wyprawia?” z wersu 29 wymaga odpowiedzi? Wyjaśnij, jakie emocje i ocenę postępowania władcy wyraża mówiący.
Najlepsza odpowiedź łączy nazwę zabiegu z jego skutkiem. Samo stwierdzenie „pytanie retoryczne wyraża emocje” jest zbyt ogólne; trzeba wskazać, że wers 29 może wzmacniać oburzenie i oskarżycielski ton wypowiedzi.
Ćwiczenia dotyczące pisowni, na przykład ch h karta pracy, sprawdzają poprawność zapisu. Ta karta sprawdza dodatkowo interpretację: uczeń ma wyjaśnić, jak konkretna forma językowa zmienia obraz bitwy lub emocjonalny ton narracji.
Zadanie 4. Analiza porównawcza
Porównaj 2 cytaty z Reduty Ordona z 1 fragmentem Pana Tadeusza, czyli ostatniego zajazdu na Litwie. Utwór ten jest epopeją Adama Mickiewicza podzieloną na 12 ksiąg. Wybierz fragment, który pozwoli zestawić sposób budowania obrazu, nastroju albo ruchu wydarzeń.
Uwzględnij następujące elementy:
- porównaj efekt artystyczny dwóch wskazanych zestawień z Reduty Ordona, na przykład z wersów 5, 8 lub 23;
- zestaw je z wybranym fragmentem Pana Tadeusza i wskaż jedną różnicę w obrazowaniu;
- zapisz autora, tytuł oraz numer wersu. W przypadku Pana Tadeusza wskaż księgę, jeśli jest to możliwe na podstawie wykorzystanego fragmentu.
Za porównanie przyznaj 3 punkty za zestawienie dwóch cytatów z Reduty Ordona z fragmentem Pana Tadeusza i wyjaśnienie różnicy w efekcie artystycznym.
Klucz odpowiedzi
Odpowiedzi do 10 cytatów powinny zawierać nazwę środka oraz krótkie wyjaśnienie funkcji. W interpretacji dopuszczalne są inne uzasadnienia, jeśli wynikają z cytatu i są logicznie przedstawione.
| Środek stylistyczny | Liczba cytatów | Punkty | Źródła tekstów |
|---|---|---|---|
| Epitet | 2 | 4 | Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wersy 8 i 10 |
| Porównanie | 4 | 8 | Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wersy 5, 8, 12 i 23 |
| Personifikacja | 2 | 4 | Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wersy 10 i 22 |
| Pytanie retoryczne | 1 | 2 | Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wers 29 |
| Anafora i powtórzenie składniowe | 1 | 2 | Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, wersy 33–35 |
| Razem | 10 | 20 | Reduta Ordona; dodatkowy kontekst: Pan Tadeusz |
Zadanie 1: 1. wers 5 — porównanie, ponieważ opis zostaje zestawiony z brzegami morza i zyskuje rozległość. 2. wers 8 — porównanie; zestawienie z lawą błota wzmacnia ciężar, grozę i obrazowość pochodu. 3. wers 10 — zgodnie z kontekstem: epitet lub personifikacja; należy wskazać element wyróżniający środek. 4. wers 23 — porównanie; odgłos zostaje przybliżony przez skojarzenie z bykiem przed bitwą. 5. wers 29 — pytanie retoryczne; wyraża oburzenie i oskarżenie.
Zadanie 2: A — porównanie, B — porównanie, C — personifikacja, D — porównanie, E — pytanie retoryczne. Epitet, anafora i powtórzenie składniowe wymagają sprawdzenia innych wskazanych wersów, w tym wersu 10 oraz wersów 33–35.
Zadanie 3: Wers 5 rozszerza obraz przestrzeni; wers 8 buduje ciężki i groźny obraz przemieszczającej się kolumny; wers 10 uwydatnia cechę lub ożywia opis; wers 23 dynamizuje dźwięk i zwiększa napięcie; wers 29 wzmacnia emocjonalność oraz ocenę odpowiedzialności króla.
Zadanie 4: Poprawna odpowiedź powinna zestawić 2 cytaty z Reduty Ordona i 1 fragment z Pana Tadeusza, a następnie wskazać różnicę w sposobie budowania obrazu artystycznego. Dopuszczalne są różne wnioski, jeżeli zawierają autora, tytuł, numer wersu lub księgę oraz logiczne uzasadnienie.
Za każdy cytat w pełnym zakresie pracy uczeń otrzymuje 1 punkt za poprawne rozpoznanie środka i 1 punkt za trafne określenie jego funkcji. Wiersze są numerowane zgodnie z tekstem udostępnionym przez Wolne Lektury.
Powiązany temat: charakterystyka postaci karta pracy.
Zobacz też: opowiadanie twórcze karta pracy.
Najczęstsze pytania
Jak rozpoznawać środki stylistyczne?
Najpierw zaznacz nietypowe połączenie wyrazów, powtórzenie, pytanie, porównanie albo ożywienie przedmiotu. Następnie sprawdź, jaki efekt wywołuje ono w konkretnym wersie: obrazowość, dynamizację, emocjonalność, podkreślenie cechy lub ocenę bohatera.
Czy karta wymaga określania ich funkcji?
Tak. Zadania nie ograniczają się do nazwania środka. Uczeń powinien dopisać, co dany zabieg zmienia w opisie, na przykład wzmacnia grozę bitwy, przyspiesza tempo wydarzeń, uwydatnia potęgę przeciwnika albo wyraża emocje podmiotu mówiącego.
Czy podano odpowiedzi do cytatów?
Tak. Klucz zawiera nazwę środka oraz krótkie, przykładowe wyjaśnienie funkcji. W zadaniach interpretacyjnych poprawne mogą być także inne odpowiedzi, jeśli wynikają z cytatu i są logicznie uzasadnione.
Karta pracy ma charakter edukacyjny i nie zastępuje analizy całego utworu; przy cytowaniu należy zachować autora, tytuł oraz numer wersu, a zakres wykorzystania tekstu powinien respektować warunki licencji konkretnego wydania cyfrowego.
Źródła
- Reduta Ordona — Fundacja Nowoczesna Polska, 1928 / wydanie cyfrowe, Adam Mickiewicz, Reduta Ordona, numerowane wersy.
- Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie — Fundacja Nowoczesna Polska, 1834 / wydanie cyfrowe, Adam Mickiewicz, 12 ksiąg.
- Dziady część III — Wolne Lektury, motyw wolności — Fundacja Wolne Lektury, 1832 / wydanie cyfrowe, Adam Mickiewicz, przykłady pytań i obrazowania poetyckiego.
