„Język polski w użyciu” to 1. część pisemnego arkusza matury z języka polskiego na poziomie podstawowym. Obejmuje od 5 do 7 zadań za 10 punktów, czyli około 17% wyniku całego egzaminu. Uczeń pracuje zwykle z 2 tekstami nieliterackimi o zbliżonej tematyce i wykonuje zadania sprawdzające rozumienie, analizę języka oraz retorykę.
Co oznacza część „Język polski w użyciu”?
W Formule 2023 część „Język polski w użyciu” otwiera pisemny arkusz egzaminu na poziomie podstawowym. Cały arkusz ma 60 punktów, natomiast na tę część przypada 10 punktów. Oznacza to około 17% wyniku sumarycznego, dlatego nie jest to dodatek do matury, który można pominąć podczas przygotowań.
Więcej na ten temat: matura język polski 2026
Podstawą zadań są 2 teksty nieliterackie o zbliżonym temacie. Łącznie mają one około 1 000 wyrazów. Nie chodzi wyłącznie o odczytanie informacji. Polecenia mogą wymagać porównania stanowisk autorów, wskazania argumentów, rozpoznania sposobu kształtowania wypowiedzi albo wyjaśnienia, jak określone środki językowe wpływają na odbiór tekstu.
Według Informatora o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 część obejmuje od 5 do 7 zadań. Jej układ nie jest jednak prostą listą osobnych ćwiczeń: składnia, słownictwo, komunikacja, funkcje języka i retoryka mogą zostać połączone w jednym poleceniu. Dlatego przygotowanie do matury powinno obejmować pracę na całych tekstach, a nie tylko powtarzanie pojedynczych definicji.
Jakie zadania językowe występują na maturze?
Zadania językowe na maturze z polskiego mogą mieć formę zamkniętą albo otwartą. W arkuszu pojawiają się między innymi zadania wyboru wielokrotnego, prawda–fałsz oraz zadania na dobieranie. Ich wspólną cechą jest konieczność odwołania się do treści i konstrukcji 2 tekstów, a nie zgadywania odpowiedzi na podstawie pojedynczego słowa.
Zadanie zamknięte może sprawdzać, czy uczeń poprawnie rozpoznaje sens fragmentu, określa relację między wypowiedziami autorów albo identyfikuje zastosowany środek językowy. W zadaniu prawda–fałsz trzeba ocenić zgodność stwierdzenia z tekstem. W zadaniu na dobieranie należy przyporządkować elementy zgodnie z zasadą wskazaną w poleceniu. Forma zmienia się, ale zakres 10 punktów dla całej części pozostaje określony przez CKE.
Wśród zadań otwartych trzeba liczyć się z koniecznością samodzielnego sformułowania odpowiedzi. Około 50% punktów możliwych do zdobycia w tej części, czyli około 5 punktów, można uzyskać właśnie za zadania otwarte. Odpowiedź powinna być konkretna, oparta na tekstach i napisana własnymi słowami, jeśli polecenie wymaga wyjaśnienia lub porównania.
Jednym z zadań jest notatka syntetyzująca licząca od 60 do 90 wyrazów. Szczegółowe omówienie tego formatu znajduje się w poradniku notatka syntetyzująca matura.
| Kategoria umiejętności | Liczba zadań w arkuszu | Liczba punktów | Dokument źródłowy |
|---|---|---|---|
| Język i retoryka, w tym środki językowe | Nie określono osobno; obszar może być sprawdzany w kilku zadaniach | W ramach 10 punktów części 1. | Informator CKE 2024 |
| Komunikacja i funkcje języka | Nie określono osobno; zadania mogą łączyć kilka wymagań | W ramach 10 punktów części 1. | Informator CKE 2024 |
| Składnia, gramatyka i poprawność językowa | Nie określono osobno; zakres może pojawić się w zadaniu dotyczącym tekstu | W ramach 10 punktów części 1. | Informator CKE 2024 |
| Słownictwo i zróżnicowanie języka | Nie określono osobno; zakres może być połączony z analizą tekstu | W ramach 10 punktów części 1. | Informator CKE 2024 |
| Notatka syntetyzująca | 1 zadanie | Punkty przyznawane według szczegółowych kryteriów; łącznie część ma 10 punktów | Informator CKE 2024 |
| Cała część „Język polski w użyciu” | 5–7 zadań | 10 punktów | Informator CKE, tabela 7 |
Liczby dotyczą poziomu podstawowego w Formule 2023, zgodnie z informatorem CKE obowiązującym od roku szkolnego 2024/2025; CKE podaje łączną liczbę zadań i punktów, ale nie ustala stałego rozkładu punktów między poszczególne obszary.
Komunikacja, retoryka i funkcje języka
Komunikacja i funkcje języka nie mają na maturze przypisanej jednej, stałej liczby poleceń. CKE nie określa, że na przykład dokładnie 1 zadanie będzie dotyczyło funkcji wypowiedzi, a 2 kolejne środków retorycznych. Te elementy mogą pojawić się razem z pytaniem o sens tekstu lub sposób przedstawienia stanowiska.
Analiza retoryczna polega na zauważeniu, w jaki sposób autor chce wpłynąć na odbiorcę. Warto zwracać uwagę na dobór argumentów, wartościowanie, pytania retoryczne, powtórzenia, kontrasty, wyliczenia oraz słownictwo nacechowane emocjonalnie. Samo wskazanie nazwy środka nie wystarcza, jeśli polecenie wymaga wyjaśnienia jego funkcji. Trzeba dopisać, jaki efekt wywołuje on w danym fragmencie.
Przy porównywaniu 2 tekstów należy oddzielić temat od stanowiska. Dwaj autorzy mogą pisać o tym samym zjawisku, ale inaczej je oceniać, stosować inne argumenty albo kierować wypowiedź do innego odbiorcy. W odpowiedzi warto wskazać zarówno podobieństwo, jak i różnicę, a następnie poprzeć je konkretnym elementem tekstu.
Nie należy utożsamiać tej części z osobnym testem historycznoliteracki matura. „Język polski w użyciu” koncentruje się na pracy z 2 tekstami nieliterackimi, ich znaczeniem, językiem, komunikacją i retoryką. Pytanie może dotyczyć funkcji wypowiedzi, ale jego rozwiązanie wynika z analizy przedstawionego materiału, a nie z odtwarzania historii literatury.
Składnia, słownictwo i poprawność
Składnia, gramatyka, poprawność językowa, słownictwo i zróżnicowanie języka również nie mają gwarantowanej liczby zadań. CKE nie przypisuje tym obszarom osobnej, stałej liczby zadań; mogą być łączone w jednym poleceniu. Całość nadal mieści się w limicie 5–7 zadań i 10 punktów.
W praktyce polecenie może wymagać rozpoznania znaczenia wybranego słowa w kontekście, określenia, jak składnia wzmacnia ton wypowiedzi, albo wskazania cechy stylu autora. Ważne jest więc czytanie zdania w większym fragmencie. Nie każda konstrukcja gramatyczna ma tę samą funkcję w każdym tekście, a słowo może zmieniać znaczenie zależnie od kontekstu.
Przy zadaniach dotyczących poprawności językowej trzeba precyzyjnie odczytać zakres pytania. Jeśli polecenie dotyczy funkcji określonej konstrukcji, sama korekta błędu nie odpowiada jeszcze na problem. Jeśli pyta o zróżnicowanie języka, należy wskazać cechę stylu lub odmiany językowej i uzasadnić ją przykładem z tekstu.
Najbezpieczniej przygotowywać się do tych zadań przez regularne porównywanie 2 tekstów: określanie ich tematu, stanowisk autorów, argumentów, środków językowych i funkcji wypowiedzi. Warto także ćwiczyć odpowiedzi krótkie, ponieważ 10 punktów tej części rozdziela się między różne wymagania, a nie między jeden rozbudowany esej.
Jak przygotować się do analizy języka tekstu?
Pracę z arkuszem można podzielić na kilka powtarzalnych czynności. Najpierw przeczytaj oba teksty i zapisz ich wspólny temat. Następnie określ stanowisko każdego autora, główne argumenty oraz różnice w sposobie prowadzenia wywodu. Dopiero potem analizuj środki językowe i retoryczne. Taka kolejność ogranicza ryzyko wypisania przykładów bez wyjaśnienia ich znaczenia.
- Przy każdym tekście zanotuj temat, tezę lub stanowisko, argumenty oraz wnioski.
- Wybieraj środki językowe, które rzeczywiście pomagają wyjaśnić ton, cel albo sposób oddziaływania wypowiedzi.
- W odpowiedziach porównawczych wskazuj podobieństwa i różnice, a nie tylko cechy jednego tekstu.
- Przed oddaniem sprawdź, czy notatka syntetyzująca ma od 60 do 90 wyrazów.
Podczas ćwiczeń warto rozwiązywać całe zestawy, a nie tylko pojedyncze pytania o słownictwo lub składnię. Część liczy 5–7 zadań, więc tempo pracy powinno uwzględniać zarówno pytania zamknięte, jak i otwarte. Ostateczny zakres i układ konkretnego arkusza wynikają z dokumentów CKE obowiązujących dla danej sesji matury.
Więcej w tekście: punktacja matura polski.
Powiązany temat: konteksty na maturze z polskiego.
Najczęstsze pytania
Co oznacza część „Język polski w użyciu”?
To 1. część pisemnego arkusza na poziomie podstawowym. Sprawdza pracę z 2 tekstami, rozumienie ich sensu, porównywanie stanowisk oraz analizę języka i retoryki.
Jakie zadania językowe występują na maturze?
Mogą pojawić się zadania zamknięte, prawda–fałsz, na dobieranie, wyboru wielokrotnego oraz zadania otwarte. Jedno z poleceń obejmuje notatkę syntetyzującą liczącą od 60 do 90 wyrazów.
Jak przygotować się do analizy języka tekstu?
Pracuj z 2 tekstami jednocześnie: określ ich temat, stanowiska autorów, argumenty, środki językowe, funkcje wypowiedzi oraz podobieństwa i różnice. Odpowiadaj własnymi słowami i uzasadniaj wnioski treścią tekstu.
Źródła
- Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego od roku szkolnego 2024/2025 — Centralna Komisja Egzaminacyjna, 2024, tabela 7; opis części 1; zasady notatki syntetyzującej
- Egzamin maturalny w Formule 2023 — materiały CKE — Centralna Komisja Egzaminacyjna, 2024, Język polski na poziomie podstawowym
